Vrijzinnig geloven: Mens en Mysterie

Er bestaan veel vooroordelen over vrijzinnig geloven: vrijzinnigen zouden in niets geloven of zouden de eeuwenoude traditie van de kerk achteloos overboord gooien. Maar niets is minder waar, zo blijkt uit onderzoek van Bureau Deus.

Het onderzoek is in de periode 2011-2012 uitgevoerd onder ruim achthonderd leden van de vijf vrijzinnige geloofsgemeenschappen: de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten (VVP), de Remonstrantse Broederschap, de Algemene Doopsgezinde Sociëteit, de Vrijzinnige Geloofsgemeenschap NPB en Het Apostolisch Genootschap. Het onderzoek bestond uit meerdere enquêtes met open en gesloten vragen over een groot aantal geloofsonderwerpen: God, Jezus, Hemel, Heilige Geest, kerkdienst en vele andere. De resultaten schetsen een mooi beeld van de hedendaagse vrijzinnigheid.

Je kunt zeggen dat het vrijzinnige geloof in het teken staat van het kruis. Niet in de traditionele – gereformeerde – zin van het woord (de verlossing door het kruis) maar op een totaal andere manier. Een kruis wordt namelijk gevormd door twee balken: een horizontale en een verticale. Deze twee balken staan symbool voor de twee dimensies van het vrijzinnige geloof: Mens en Mysterie. De horizontale balk wijst naar onze medemens, de verticale balk wijst omhoog naar God.

Mysterie
Wat betekent dit vrijzinnige kruis? Laten we met het begrip Mysterie beginnen. Dat suggereert iets onnoembaars, iets waarvan we een vermoeden hebben maar wat we niet hard kunnen maken. Het is mysterieus… In het leven zijn genoeg mysteries; onopgeloste vraagstukken, onzekere zaken. Ze horen bij het leven maar ook bij het geloof want wat we hier met het Mysterie bedoelen staat in relatie tot het heilige of tot het goddelijke.
Voor vrijzinnigen is dit hogere niet iets dat vaststaat, waar we iets met zekerheid over kunnen zeggen. Het is een mysterie. Het goddelijke is een mysterie en op die manier moeten we er dus ook mee omgaan.
Een goddelijk mysterie houdt in dat we wel het vermoeden hebben dat het er is, maar dat het daar eigenlijk ook bij blijft. Vrijzinnigen ervaren het goddelijke, ze voelen het. Dat kan in de natuur zijn, in contact met de medemens of gewoon in stilte.
Het grote probleem is dat het een gevoel is. Iedereen weet wel hoe moeilijk het is om een gevoel onder woorden te brengen. Wat is bijvoorbeeld liefde? Eeuwenlang hebben dichters geprobeerd dat gevoel, die emotie, onder woorden te brengen. Soms heel geslaagd, maar het blijft altijd een poging, een poging om het gevoel onder woorden te brengen. Het vastpinnen van een gevoel met woorden is onmogelijk. Daarvoor is het gevoel te onbeschrijfelijk. Dat geldt precies hetzelfde voor dat goddelijke gevoel. We kunnen het omschrijven – we proberen het ook – maar het blijft altijd een poging. Zeker weten is onmogelijk. Het enige wat we zeker kunnen weten is dat we het voelen. Vrijzinnigen ervaren iets goddelijks, maar wat dat gevoel dan precies is… Het is een gevoel en daar blijft het bij.
Dat het daar bij blijft is natuurlijk niet helemaal waar. Want vrijzinnigen doen er wel wat mee: ze laten zich er door inspireren. Heel vaak laten we ons inspireren door gevoelens (bijvoorbeeld door de liefde) en dus is dat ook mogelijk met het goddelijke gevoel. We ervaren iets en laten ons er door leiden. Vrijzinnigen ervaren het goddelijke en dat beweegt hen: ze lezen in de Bijbel, bezoeken een kerkdienst of belangrijker: ze gedragen zich op een bepaalde manier richting hun medemens.

Mens
Van Mysterie komen we zo bij de Mens, het tweede kernpunt van het vrijzinnige geloof. Het Mysterie inspireert vrijzinnigen om op een bepaalde manier de Mens tegemoet te treden. Het Mysterie is een verticale component, de Mens is een horizontale, namelijk gericht op de ander.
In het vrijzinnige geloof is deze horizontale lijn belangrijker dan de verticale lijn. Dat is een belangrijk kenmerk! De verticale lijn – God, het goddelijke – is een gevoel, maar de horizontale lijn is concreter. Terwijl het goddelijke ‘slechts’ een gevoel is, zijn wij in ons leven hier op aarde op elkaar aangewezen. Met elkaar moeten we het doen. We kunnen dus wel blijven filosoferen over wat God precies is en wat hij wil, maar uiteindelijk zijn die vragen minder belangrijk dan wie er naast ons staat.
Dat klinkt onlogisch: vrijzinnigen ervaren iets goddelijks dat hun inspireert om met de medemens in contact te treden. Het gevoel is dus de basis van het contact. Waarom is die basis dan minder belangrijk? Om het met beeldtaal uit te leggen: het gevoel is als het startschot van een marathon. Het startschot stuurt je weg. Wanneer je de tweeënveertig kilometer rent, galmt dat schot misschien nog een beetje na, maar het gaat er dan om dat je kilometers maakt.
De ervaring van het goddelijke schiet vrijzinnigen dus op weg. In plaats van dat ze gaan hardlopen, richten ze zich op hun medemens. Dat doen ze in hun handelen en in hun geloof. Het vrijzinnige geloof is dus vooral iets sociaals en dat uit zich in geloofsopvattingen: de Hemel is een plek die we met en voor onze medemens moeten creëren, rituelen als de doop en het Avondmaal richten ons op onze medemens, Jezus is een mens zoals wij.

Het menselijke aspect maakt dus een belangrijk deel uit van het vrijzinnige geloof. Deze gerichtheid vind je terug in geloofsopvattingen, in inspiratiebronnen (vrijzinnigen laten zich voornamelijk inspireren door hun medemens) en uiteraard in het handelen. Vrijzinnigen maken zich hard voor een menselijke en leefbare wereld. God is daarbij niet afwezig, maar speelt geen hoofdrol.

Vrijzinnigen onderscheiden zich hiermee van bijvoorbeeld traditionele gelovigen. Bij deze laatste groep draait het ook om Mens en Mysterie, maar wordt er aan dit mysterie meer invulling gegeven (het is benoembaar) en is het mysterie ook belangrijker dan de mens. We leven wel met elkaar, maar via het geloof moet elk mens verlossing vinden.
De Mens en Mysterie-focus van vrijzinnigen wijkt ook af van die van de nieuwe spiritualiteit. Ook daar neemt het Mysterie een belangrijke plaats in maar is de Mens vervangen door het Ik. Bij de nieuwe spiritualiteit draait het vooral om de eigen, persoonlijke ontwikkeling.
De Mens-Mysterie-focus – in die volgorde – onderscheidt het vrijzinnige geloof dus van andere vormen van geloven. Dat is het eigene van de vrijzinnigheid, dat is het unieke.

In de komende tijd zal Bureau Deus meer publiceren over de resultaten van het onderzoek.

Dit bericht verscheen eerder in het opinietijdschrift Woord&Dienst

Advertenties

Over Bureau Deus

Dit is de website van Bureau Deus, onderzoeksbureau, adviesbureau en voorlichtingsbureau op het gebied van religie & zingeving. Godsdienstwetenschapper Erik Jan Tillema is de eigenaar van Bureau Deus.
Dit bericht werd geplaatst in Projecten en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s